Vier bedrijven beheersen samen ongeveer de helft tot zestig procent van de wereldwijde commerciële zaadmarkt (schattingen variëren per bron en methode): Bayer (waarin sinds 2018 ook Monsanto), Corteva, Syngenta en BASF. Vier. Voor wat boeren overal ter wereld in de grond stoppen.
Alle vier verkopen tegelijk de bestrijdingsmiddelen die bij hun zaden horen; samen beheersen ze ongeveer zeventig procent van de wereldwijde pesticidemarkt. Roundup-resistente soja en mais zijn ontworpen om met Roundup te worden gebruikt en worden als systeem in de markt gezet. Wie het zaad koopt, koopt de hele cyclus. Dat is geen ongelukkig bijproduct, dat is het verdienmodel.
Aan de andere kant van de keten gebeurt iets vergelijkbaars. F1-hybriden, dominant in mais en groenteteelt, leveren in de tweede generatie onvoorspelbare resultaten, en patent-beschermde GMO-rassen mogen volgens contract niet opnieuw worden uitgezaaid. In beide gevallen moet de boer elk jaar opnieuw zaad kopen. Tienduizend jaar van zelf-zaden-bewaren is in vijftig jaar tijd sterk uitgehold in geïndustrialiseerde landbouwsystemen.
De impact reikt tot in de bodem die jij vanavond bewerkt. Het Gates-gefinancierde Alliance for a Green Revolution in Africa (AGRA) duwt sinds 2006 dit model in Sub-Sahara Afrika, waar boeren voorheen honderden lokale rassen onderhielden. Een onafhankelijke evaluatie van Tufts University in 2020 liet zien dat de productiviteit voor boeren nauwelijks toenam, terwijl hun schulden flink stegen. De biodiversiteit kromp.
Wat een heirloom-zaadje is
Een heirloom-zaadje is een open-bestoven, niet-gepatenteerd zaad van een ras dat al generaties stand houdt. Het draagt zijn eigen voortplanting in zich. Wat je oogst kun je opnieuw zaaien. Je deelt het met je buren. Je stemt het af op jouw grond, jouw klimaat, jouw seizoen. Het is, in moderne termen, open source.
In Nederland en omringende landen zijn er nog leveranciers die dat in stand houden: Vreeken's Zaden bestaat sinds 1926, met familiewortels in de zaadhandel teruggaand tot circa 1880, en houdt honderden oude rassen levend. Bingenheimer Saatgut in Duitsland werkt al decennia biologisch-dynamisch met heirloom-rassen. Real Seeds in Wales leert klanten expliciet hoe ze hun zaden zelf bewaren. Onderling delen kan via zaadbanken en lokale zaadruilbeurzen.
Eén zaad, één keer gekocht
Het mooie is hoe makkelijk verzet hier ligt. Een heirloom-tomaat koop je één keer. Vrucht eraf, zaad eruit, opnieuw. Volgend jaar geef je een handvol aan je buurman. Daarmee ben je uit één keten gestapt en in een andere terechtgekomen, een keten die je zelf onderhoudt, samen met anderen, en die elk jaar veerkrachtiger wordt. Diezelfde robuustheid zit in een heel voedselbos, zoals ik in Niet te onderscheiden van magie beschrijf.
In Doorakkeren of leren van de woestijn? staat de bredere lijn: waarom monoculturele landbouw als systeem in zichzelf extractief is. Een heirloom-zaadje is daarbij het kleinst mogelijke begin.
Eén zaad, één keer gekocht, voor altijd.
Bronnen:
ETC Group (2022). Food Barons 2022: Crisis Profiteering, Digitalization and Shifting Power.
Wise, T.A. (2020). Failing Africa's Farmers: An Impact Assessment of the Alliance for a Green Revolution in Africa. Tufts Global Development and Environment Institute.
Shiva, V. (2016). Who Really Feeds the World? The Failures of Agribusiness and the Promise of Agroecology. North Atlantic Books.
FAO. Plant Genetic Resources for Food and Agriculture.