Ik ben een voedselbos begonnen. Het groeit al goed. Wie mij kent is niet verrast dat er ook een uitgebreide iOS-app bij zit: ik kan de locatie, groei en interventies van elke plant volgen op een kaart, en met Augmented Reality een boom opmeten en de meting meteen in de database registreren.
Maar het is veel meer dan een speeltuin voor technologie. Ik ben gaan denken dat we de natuur stelselmatig onderschatten. Ze is nog altijd de meest geavanceerde technologie die bestaat, ondanks al onze pogingen om haar te evenaren. En ze is er nu al.
“Any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic.”
Arthur C. Clarke, derde wet
Die zin van Clarke heb ik jarenlang aangehaald, omdat ik er rotsvast van overtuigd was dat we met technologie de wereld zouden veranderen. Ik haal hem nog steeds aan, maar in een ander licht. Want de technologie die werkelijk niet van magie te onderscheiden is, hebben wij niet gebouwd. Een eikenboom die water, licht en lucht omzet in hout en eikels. Een bodem die zichzelf herstelt. Een schimmelnetwerk dat voedingsstoffen verhandelt tussen bomen die elkaar nooit zien. Dat is de magie. Wij bouwen er hooguit een onhandige imitatie van.
Een laag die we niet meer zien
Met AI wordt nog een stuk van de techniek die we zelf maken aan het zicht onttrokken. We weten straks niet meer hoe het werkt, alleen nog dat het werkt, tot het niet meer werkt. Dat maakt ons kwetsbaar. En anders dan de natuur is de technologische infrastructuur die we nu optrekken geen natuurlijke pasvorm voor mensen; ze wordt extractief ingezet, juist op de momenten dat we denken dat we creatief bezig zijn.
Want we betalen netjes voor onze AI-abonnementen en voeden er tegelijk de closed-weight modellen mee van de hoogst gewaardeerde beursbedrijven ter wereld. Elke prompt extraheert onze voorkeuren en leert onze identiteit, zodat het systeem steeds intiemer met ons kan worden, voor een doel dat niet op het onze is afgestemd. We worden er met de dag afhankelijker van, terwijl het ons niet voedt, niet beweegt, niet geneest. Hoe dieper we erin zakken, hoe harder een kleine verstoring aankomt, en juist de meest geavanceerde beschavingen worden zo het hardst geraakt. Ik schreef daar eerder over in Wijsheid is geen intelligentie: wat de aarde van ons vraagt is geen extra rekenkracht, maar meer terughoudendheid.
Een keten van afhankelijkheden
Er zit veel meer gedachte achter een voedselbos dan je op het eerste gezicht zou denken, en de opmars ervan had niet beter getimed kunnen zijn. Het is namelijk de meest robuuste voedselvoorziening die ik ken. Want je bent niet afhankelijk van:
- Russisch aardgas voor de kunstmest van een fabrikant als Yara;
- rode diesel die door de Straat van Hormuz gevaren moet worden;
- pesticiden gemaakt uit aardolie;
- kwetsbare monocultuurzaden van een handvol leveranciers;
- afnemers die de bodemprijs betalen om de oogst als veevoer te gebruiken, alleen rendabel bij kiloknallerprijzen;
- de grillen van internationale commodity-markten voor staple crops.
Wij kunnen als westerse maatschappij die kunstmest, iets wat zich tot de bodem verhoudt als pure suiker tot ons lichaam, misschien nog een tijd extra betalen. Maar ook dat is niet houdbaar. In kwetsbare landen is de voedselvoorziening nu al onzeker doordat kunstmestleveringen uitblijven, juist terwijl diezelfde landen steeds verder op monoculturen zijn overgestapt.
AI snijdt twee kanten op
Ik zie twee scenario's waarin het voedselbos een antwoord biedt. Beide hebben met AI te maken.
Het eerste is een verschuiving in arbeid. AI laat in hoog tempo banen verdwijnen, en zelfs als er nieuwe voor in de plaats komen, zullen veel mensen, in elk geval tijdelijk, zonder werk zitten. De grote landbouwwerktuigen waren een gevolg van het feit dat handarbeid economisch niet uitkwam: diesel en zware tractoren zijn alleen logisch zolang de diesel “te goedkoop” is. Alle monden moesten gevoed worden met zo min mogelijk menselijke arbeid. Maar dat kan veranderen. Monoculturen die in één grote machinale actie geoogst worden, zijn dan niet meer nodig. Je kunt gespreid oogsten, met de hand, in diversere en daarmee robuustere rassen.
Het tweede is wat er rond de bronstijd gebeurde. Die ineenstorting had waarschijnlijk een samenloop van oorzaken: klimaatverandering, bodemverarming, een groeiende politieke en technologische complexiteit, en een snelle opvolging van technologieën (van brons naar ijzer). Met AI is een vergelijkbare complexificatie en versnelling gaande, die niet past bij de bureaucratie van de huidige staten. Samen met internet en te goedkope fossiele energie raken we zo verstrengeld dat we verleren zonder te kunnen. Onze hele maatschappij is erop ingericht. En dat is precies wat kleine verstoringen buitenproportioneel hard laat aankomen.
Optimaliseren aan de inputkant
Een voedselbos optimaliseert niet aan de outputkant, maar juist aan de input. Doe je niets, dan wordt een akker vanzelf een bos en ben je werkelijk boswachter. Met één kleine ingreep, het planten van de juiste bomen, krijg je een systeem dat veerkrachtig is en je 150 jaar of langer kan blijven voeden.
Je hoeft niet elk jaar zaden, pesticiden, herbiciden en fungiciden in te kopen die het bodemleven kapotmaken. Je hoeft het door schimmels gevormde netwerk, dat zo belangrijk is voor plant en dier, niet kapot te ploegen. Over wat een ploeg precies aanricht, schreef ik in Doorakkeren of leren van de woestijn?. Bijna alles wat een boer doet, is in dit systeem niet nodig. Behalve oogsten.
En wat je oogst is voeding die écht voedzaam is. Niet geoptimaliseerd om per kilo het meeste op te brengen, maar eten met werkelijke voedingswaarde, zonder bliss-point-engineering, gegroeid op een gezonde bodem. Niet het vraagstuk plant tegenover dier, maar fabriek tegenover voedsel. Daarover gaat Het gaat niet om vlees of geen vlees.
Het feest van samen oogsten
Dit is het verhaal van kwetsbaarheid, maar er is een minstens zo sterk positief verhaal. Heel veel mensen met “bullshit jobs” vinden weinig vervulling. Wat ze doen lijkt nauwelijks bij te dragen, en de manier waarop het gebeurt, namelijk achter een scherm iets typen dat een ander weer leest, is niet erg voedend. Wij zijn gemaakt om te bewegen, om buitenlucht in te ademen, niet om hele dagen in rechthoekige kamers op stoelen te zitten in een steriele, zakelijke omgeving.
Weer met de handen in de modder, je verwonderen over de natuur, samen een oogst binnenhalen in de regen: dat is voelen dat je leeft. Het oogsten hoeft de boer niet alleen te doen; dat kunnen mensen samen komen doen. Het mag weer een feest zijn, in plaats van een spannende rekensom of het gewas dit jaar wel genoeg opbrengt op een markt waar internationaal om de bodemprijs geconcurreerd wordt. Op zestien hectare aan de Martemanshurk zag ik hoe dat werkt; daarover schreef ik in We hebben de schop in de grond gezet.
De kennis om zo voedsel te verbouwen zit nog maar in weinig hoofden. Deze manier is onconventioneel, maar lang geleden was het de enige die er was. Ik zie het als mijn taak om te laten zien dat het anders kan. Dat het veel leuker is om dit als gemeenschap te ontdekken, er samen aan bij te dragen, en er samen, letterlijk en figuurlijk, de vruchten van te plukken.
En het mooiste is dat je op niemand hoeft te wachten. Geen vergunning, geen verkiezing, geen beleidsdoorbraak. Een voedselbos is een antifragiel, meergenerationeel cadeau. En je kunt er vanavond al mee beginnen op de grond die je hebt, alleen of samen met buren en bestaande initiatieven als Herenboeren of Toekomstboeren. En het wordt elk jaar rijker naarmate meer mensen meedoen, niet schaarser. Precies het tegenovergestelde van het systeem dat we proberen te verlaten.
De magie stond er al. Wij hoeven haar alleen niet meer kapot te maken.
Bronnen:
Clarke, A. C. (1973). Profiles of the Future: An Inquiry into the Limits of the Possible (herziene editie). Harper & Row.
Cline, E. H. (2014). 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed. Princeton University Press.
Moss, M. (2013). Salt Sugar Fat: How the Food Giants Hooked Us. Random House.
Graeber, D. (2018). Bullshit Jobs: A Theory. Simon & Schuster.
Reuters (2022, 26 augustus). Yara to cut more European ammonia output as gas prices soar.
Afbeelding: Kuhnmi, “Baumsilhouetten am Uetliberg mit Novembernebel und Sonnenstrahlen”, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.