Techno-solutionisme is een denken dat ik bij mezelf herken. Het kwam de afgelopen jaren uit veel hoeken: Demis Hassabis, CEO van Google DeepMind, die meent dat AI “het einde van ziekte” binnen tien jaar haalbaar maakt; en Elon Musk, die in maart 2026 Terafab aankondigde, een AI-chipfabriek bedoeld om de bestaande halfgeleiderindustrie in te halen. Twee verschillende ambities, één onderliggende reflex: voor elk groot probleem bouwen we wat het oplost.
Ik begrijp de aantrekkingskracht ervan. Ik herken het in mezelf, en in een groot deel van wat ik mijn werkende leven heb gedaan.
Waar ik vandaan kom
Ik schrijf dit niet als criticus van de tech-wereld vanaf de zijlijn. Ik heb mijn werkende leven besteed aan technologie als antwoord op grote problemen, en dat heeft me veel plezier, leerervaringen en kansen gebracht. Bij UltiMaker hebben we 3D-printers in handen gelegd van honderdduizenden mensen, in de overtuiging dat lokale productie op basis van vrij gedeelde ontwerpen iets fundamenteels verschuift in hoe goederen gemaakt worden. YouMagine was de poging om die overtuiging om te zetten in een open platform voor 3D-ontwerpen. Bij Stekker bouw ik software die ons helpt om ons stroomverbruik mee te laten bewegen met wind en zon, zodat het energiesysteem fossielvrij kan worden zonder dat het in elkaar zakt.
Niets van dat werk neem ik terug. De intentie was zuiver, de resultaten zijn echt. Maar het blijft symptoombestrijding. Het is efficiëntie in een niet kloppend systeem. En vanaf deze kant van mijn leven, met grond onder mijn nagels en een voedselbos dat traag wortel schiet, zie ik een blinde vlek in het denken erachter. Niet in een specifiek product, maar in het denken zelf.
De reflex
Wie zijn leven met techniek heeft gebouwd, kijkt naar problemen door die lens. Bij elk probleem komt, voor je het beseft, dezelfde vraag op: wat kunnen we bouwen om dit op te lossen? Te weinig betaalbaar voedsel? Verticale landbouwtorens. Ziekte? AI die in tien jaar alles geneest. Klimaatcrisis? Schonere chips, slimmer net, geo-engineering. Het is de reflex van wie alleen een hamer heeft: overal spijkers zien.
Het denken zelf is het punt, niet één specifieke uitvinding. We zijn als beschaving steeds beter geworden in het beantwoorden van vragen. Maar we hebben verleerd om een andere vraag te stellen: moet dit eigenlijk wel opgelost worden, of moet de oorzaak weg?
De genezing die zichzelf voedt
Wat in zulke vooruitzichten onbenoemd blijft, is dat het overgrote deel van de moderne chronische ziekte stroomafwaarts ligt van een beschaving die niet op welzijn is ingericht. Hart- en vaatziekten, type-2 diabetes, de meeste kankers, veel depressie: deels erfelijk, voor het overgrote deel leefstijl- en omgevingsgebonden. Voeding, beweging, bodemkwaliteit, lucht, sociale verbinding, licht en donker. Dat de moderne mens daar zo slecht uitkomt is geen toeval. We zijn evolutionair niet ontworpen voor wat we onszelf serveren.
Ziekte is bovendien deels onderdeel van het massief-parallelle zoekproces dat leven zelf is. Selectie, signalering, herstel, doorgeven. Wie het wegoptimaliseert raakt aan fundamentele dingen die we nog niet eens half begrijpen. En op systeemniveau zit er een perverse lus in: een zieker milieu genereert meer vraag naar genezing, en goedkope genezing achteraf laat ons stroomopwaarts steeds meer oorzaken tolereren. Een steeds bredere pijplijn aan ziekte voedt een steeds bredere pijplijn aan medicijnen. Uitstekend verdienmodel, slechte strategie. De vraag is niet of we ziekte kunnen genezen met AI. De vraag is of we, terwijl we dat doen, ophouden de oorzaken te maken.
Terafab, in beeld
Maart 2026 leverde een schoolvoorbeeld. Elon Musk kondigde Terafab aan, een joint venture van Tesla, xAI en SpaceX, kort daarna aangevuld met Intel. Een investering die in SEC-filings inmiddels geraamd is op honderdnegentien miljard dollar. Doel: één miljoen wafers per maand op 2 nm- en 14A-procedés, samen meer dan een terawatt aan AI-rekencapaciteit per jaar. Bedoeld voor Optimus-robots, Robotaxi, xAI-modellen en, daar wordt het beeldend, datacenters in een baan om de aarde.
Dit is geen losse aankondiging. Het past in een traject. Tesla startte in 2008 als substitutie: een elektrische auto in plaats van een benzineauto, hetzelfde gebruik, schonere uitstoot. Vanaf ongeveer 2022 verschuift het naar amplificatie: Optimus, Robotaxi, xAI. Producten die nieuwe vormen van consumptie ontketenen in plaats van bestaande te vervangen. Terafab is de logische derde fase: infrastructuur voor onbeperkte amplificatie. Niet langer een EV-bedrijf dat toevallig AI doet, maar een AI-infrastructuur-imperium dat toevallig nog auto's maakt.
Wat zo'n fabriek kost aan planeet weten we niet exact omdat Terafab nog gebouwd wordt, maar als we hem opschalen vanaf vergelijkbare fabs zit de orde van grootte hier ongeveer: tussen vijftien en honderdtwintig miljoen kubieke meter zoetwater per jaar na recycling, twaalf tot achttien terawattuur elektriciteit per jaar enkel voor de fab-operatie (continu vermogen van anderhalf tot twee gigawatt, vergelijkbaar met een grote moderne kerncentrale), en uitstoot van fluorhoudende gassen waarvan het opwarmingspotentieel tot vijfentwintigduizend keer dat van CO₂ is en die duizenden tot tienduizenden jaren in de atmosfeer blijven.
Die getallen krijgen pas hun ware gewicht in context. Als mensheid gebruiken we volgens het Global Footprint Network ongeveer 1,75 aardes per jaar; de gemiddelde westerling leeft alsof er drie tot vier zijn. Richardson en collega's lieten in 2023 in Science Advances zien dat we al zes van negen planetaire grenzen overschreden hebben. We hebben dus geen tekort aan rekenkracht. We hebben een tekort aan planeet.
En toch wordt Terafab gebracht als noodzakelijke schaalsprong, omdat de bestaande chipindustrie niet snel genoeg kan opschalen voor “wat we nodig hebben”. Maar wat we nodig hebben, definieert de partij die de fabriek bouwt zelf. Eerst de vraag genereren met Optimus, Robotaxi en xAI; daarna een fabriek van die omvang inzetten als bewijs dat die vraag echt is.
Het meest eerlijke onderdeel zit in de orbitale datacenters. Het is een letterlijke erkenning dat de fysieke aarde te klein is voor de groei die wordt voorgesteld. Het antwoord is dan niet: minder groeien. Het antwoord is: voorbij de planeet uitbreiden. Maar elke Starship-lancering, elke satelliet in een baan en elke terugkeer in de atmosfeer verschuift de voetafdruk, zonder hem weg te nemen. We projecteren de begrenzing iets verder weg en noemen dat oplossing. Dat is geen oplossing, dat is de oude logica in pure vorm.
Wie dan zegt “maar moderne chips zijn juist veel efficiënter per berekening” heeft op zichzelf gelijk en mist het systeemeffect. Het verschijnsel heet de paradox van Jevons: in een groei-economie leidt efficiëntie zelden tot minder verbruik, omdat de bespaarde middelen meteen worden ingezet voor méér eenheden. Het meest recente voorbeeld is DeepSeek, dat begin 2025 toonde dat AI-training tien keer goedkoper kon. Het antwoord van de markt was niet “we trainen dezelfde modellen voor tien procent van het geld”. Het was “Meta verhoogt zijn jaarlijkse investering met zestig tot vijfenzestig miljard”. Goedkoper betekent meer, niet minder.
Drie en een half miljard jaar voorsprong
Naast deze infrastructuur staat iets dat we vaak vergeten serieus te nemen. Het leven zelf, dat al drieënhalf miljard jaar lang verfijnt wat een datacenter niet zomaar kan: zichzelf herstellen, zichzelf vermenigvuldigen, lokaal aanpassen, in gesloten kringlopen draaien, en in z'n geheel zeer veerkrachtig zijn. Een eikenboom heeft geen onderhoudscontract nodig. Een schimmelnetwerk wacht niet op een software-update. Een bodem die met rust gelaten wordt, herstelt.
Wat wij “geavanceerd” noemen heeft daarentegen een intacte mondiale logistiek nodig, een functionerende beschaving, gezonde mensen die het bedienen, en een stroomnet dat doet wat het belooft. Precies die voorwaarden worden elk jaar fragieler, juist door wat we “vooruitgang” noemen. We staan op het punt om een erfenis van drieënhalf miljard jaar in te ruilen voor iets dat overeind blijft zolang de aanvoer doorloopt.
Een fix op een fix
In Het gaat niet om vlees of geen vlees schreef ik dat het echte vraagstuk niet plant tegenover dier is, maar fabriek tegenover voedsel. Leg daar het vooruitzicht van AI-genezing naast: eerst laten we het voedsel maken door een fabriek die ziekte produceert, daarna vragen we een tweede fabriek om die ziekte te genezen. Symptoombestrijding van symptoombestrijding. En de oerstap van die fabriek is niet eens modern, zoals Doorakkeren of leren van de woestijn? laat zien.
Niet stoppen, maar bouwen
Naomi Klein heeft de diagnose scherp gesteld: deze crises zijn systeemconflicten, geen technische tekorten. Tim Jackson, ecologisch econoom, plaatste het probleem precies in het centrum van het systeem. In Prosperity Without Growth en later Post Growth wijst hij op een contradictie in termen: een economie die groei vereist om te functioneren, kan in een eindige biosfeer niet werken. Onbegrensde groei vraagt onbegrensde hulpbronnen; alleen transformatie kan duurzaam zijn. Welvaart hoeft niet aan consumptie gekoppeld te zijn. Er is leven na groei.
“It’s a story about us, people, being persuaded to spend money we don’t have on things we don’t need to create impressions that won’t last on people we don’t care about.”
Tim Jackson, TED 2010
De praktische vraag wordt dan hoe dat eruitziet, en wie eraan kan beginnen zonder op een verkiezing of beleidsdoorbraak te wachten. Voedsel is een directe hefboom. Het mondiale voedselsysteem is verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de broeikasgasemissies, het overgrote deel van het wereldlandgebruik en zoetwaterverbruik, en de belangrijkste oorzaak van biodiversiteitsverlies. Het levert tegelijk de ultra-processed producten die de chronische ziekten voeden. Elke maaltijd is dus al een stem. Elk stuk grond dat van monocultuur naar polycultuur gaat is meetbare restauratie.
Een voedselbos brengt dat naar de meest directe vorm: een meerlaagse, vaste beplanting die zonder fossiele input bodem opbouwt, water vasthoudt, koolstof vastlegt en biodiversiteit terugbrengt, en die ondertussen nutriëntdicht voedsel levert aan wie er omheen leeft. Het wordt elk jaar veerkrachtiger zonder ooit groter te hoeven worden in BNP-zin. Je begint vanavond op de grond die je hebt, of samen met anderen via Herenboeren, Toekomstboeren, Aardpeer of Stichting Voedselbosbouw NL. Waarom dat juist nu het meest robuuste antwoord is, schreef ik in Niet te onderscheiden van magie.
Wat ik er nu van denk
De moeite van mijn tech-jaren beschouw ik niet als weggegooid. Een 3D-printer in een paar handen geeft mensen regie. Een huis dat zichzelf op zon en wind afstemt verlaagt onze afhankelijkheid van fossiel. Maar de stille aanname eronder, dat genoeg bouwen alles oplost, kan ik niet meer aanhouden zonder mezelf voor de gek te houden. Er is geen knop die ziekte oplost. Geen update voor de bodem. Geen patch voor een dier in een fabriek.
Wat de aarde aan ons vraagt is geen extra rekenkracht. Het is iets dat veel moeilijker is en niets kost: meer terughoudendheid, meer aandacht, meer handen op grond.
“What we need is wisdom, not intelligence. Restraint is a key part of wisdom.”
Maar terughoudendheid valt zelden in goede aarde. We hebben iets nodig dat wél lekker ligt. Een voedselbos is dat: gezond, leuk, buiten, tastbaar. Een plek waar meerdere generaties tegelijk in kunnen investeren en samen uit kunnen oogsten. Geen offer, maar een rijkdom die je opbouwt: wat overblijft als we leren ophouden, en ruimte maken voor wat al drieënhalf miljard jaar werkt.
Niet meer rekenkracht. Meer terughoudendheid.
Bronnen:
Hassabis, D. (2025, 20 april). Interview met Scott Pelley. 60 Minutes, CBS News. Transcript.
Hickel, J. & Kallis, G. (2019). Is Green Growth Possible? New Political Economy, 25(4).
Luccioni, S., Strubell, E. & Crawford, K. (2025). From Efficiency Gains to Rebound Effects: The Problem of Jevons' Paradox in AI's Polarized Environmental Debate. ACM FAccT '25.
Richardson, K. et al. (2023). Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances, 9(37).
McGoey, L. (2015). No Such Thing as a Free Gift: The Gates Foundation and the Price of Philanthropy. Verso.
Jackson, T. (2010). An economic reality check [TED Talk]. TEDGlobal, Oxford.
Jackson, T. (2017). Prosperity Without Growth: Foundations for the Economy of Tomorrow (2nd ed.). Routledge.
Jackson, T. (2021). Post Growth: Life After Capitalism. Polity.
IEA (2025). Energy and AI. International Energy Agency.
Global Footprint Network. National Footprint and Biocapacity Accounts, 2024 edition.
Interface EU (2024). Chip Production's Ecological Footprint.